Tìm kiếm

Trà quán

Khi nghe tôi chia sẻ ý tưởng lập một cái gọi là "trà quán trên mạng", một người bạn của tôi đã thắc mắc rằng tại sao lại là trà quán chứ không phải là quán cà phê hay quán kem, hay một loại quán nào khác? Xem tiếp

Chủ nhân

Cho dù bạn đã biết tôi từ trước, cho dù bạn chỉ mới biết đến tôi khi tình cờ ghé ngang qua cái "trà quán" này, điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là bạn đã ghé ngang qua và dừng lại ở cái góc đơn sơ này của tôi. Vậy thì, hãy để những "chén trà" hàn huyên gắn kết chúng ta! Xem tiếp

Utopia và câu chuyện "giữ mình khô ráo giữa cơn mưa"

Có những cuốn sách thật lạ, dù đã đọc nó nhiều lần nhưng lần nào đọc lại bạn cũng thấy mới. Tôi gọi những cuốn sách như thế là là “sách củ hành”, ý ví von rằng bạn có thể bóc tách nó một cách dần dần như một củ hành nhiều lớp vậy. Đọc xong sách lần thứ nhất, bạn nghĩ rằng bạn đã hiểu hết cuốn sách. Nhưng rồi đọc lại lần 2, bạn chợt nhận ra rằng đây mới là lúc bạn “ngộ” ra những điều cuốn sách muốn nói một cách trọn vẹn vì có những thông điệp mà khi đọc lần đầu bạn chưa cảm được. Rồi lần 3, lần 4… Cứ như là khi bạn trải nghiệm nhiều hơn, cuốn sách cũng phô bày những lớp ẩn giấu bên trong một cách rõ ràng hơn. Cứ như là khi bối cảnh xung quanh bạn thay đổi, những câu chuyện mà cuốn sách kể cũng mang một màu sắc khác. Kỳ diệu!

Utopia là một cuốn sách “củ hành” như thế!

Utopia là sách gì? Tôi cũng chẳng biết phải giới thiệu như thế nào nữa. Đúng như dịch giả Trịnh Lữ đã mô tả: “Bạn đang tự hỏi: đây là sách gì vậy? Không thấy đề là tiểu thuyết, cũng chẳng phải sách lịch sử, triết học, ngụ ngôn, du ký, ma quỷ... Mà tác giả lại là một vị thánh tử vì đạo rất xa lạ nữa chứ. Có đáng đọc không đây?

Hãy bình tĩnh một chút, bạn đang cầm trên tay một cuốn sách độc nhất vô nhị trên thế giới này đấy. Và đọc nó rồi, thể nào bạn cũng phải bàn tán về nó, tranh cãi về nó, cười bò ra vì nó, nổi giận với nó, cười nhạo nó, bâng khuâng buồn bã vì nó, và cảm thấy rằng – tôi hy vọng thế – cuộc hành trình đi tìm hạnh phúc của chúng ta vẫn còn có hy vọng đến đích.”

Tôi sẽ không giới thiệu chi tiết thêm về cuốn sách, vì tôi biết mình không thể viết một bài viết với đầy đủ thông tin để giúp bạn hiểu rõ hơn về Utopia như thế này. Tôi chỉ muốn viết đôi dòng để nói về một trích đoạn mà tôi ưa thích nhất trong cuốn sách này – một trích đoạn mà tôi tạm đặt tên là “Có thể nào giữ mình khô ráo giữa cơn mưa?”

Nói một cách dễ hiểu là: Có đôi khi, bạn cảm giác như thế giới quanh mình là một màn kịch đang diễn ra. Và bạn có ba quyết định để lựa chọn: (1) Sắm một vai trong màn kịch ấy; (2) Nhảy vào giữa màn kịch và hét toáng lên rằng: Này mọi người, hãy tỉnh dậy đi, tỉnh dậy mà xem cái màn kịch này nó ngớ ngẩn đến thế nào; (3) Nhắm mắt bịt tai đứng ra ngoài màn kịch ấy.

Quyết định nào cũng thật khó khăn. Vì nếu bạn chọn (1) thì rất có nguy cơ là đến một lúc nào đó bạn sẽ sống mãi với vở diễn ấy và nó sẽ thành cuộc sống của bạn chứ không còn là một màn kịch nữa. Nếu chọn (2), không chừng chính mọi người trong màn kịch sẽ nhìn bạn như một kẻ ngớ ngẩn đang phá vỡ cuộc vui của họ. Còn chọn (3), bạn cảm thấy đau xót và vô dụng, bởi như thế nghĩa là bạn không thể làm gì và đành lòng để thế giới quanh mình biến thành một vở kịch như thế.

Liệu có cách nào để bạn vẫn giữ được sự sáng suốt của mình khi buộc phải sắm vai trong một màn kịch, hay nói một cách ví von khác, là làm sao đi dưới một cơn mưa mà vẫn giữ cho mình được khô ráo? Trích đoạn dưới đây từ Utopia có thể gợi mở cho bạn ít nhiều suy nghĩ về điều này:

RAPHAEL: … Nhưng nếu tôi nói những chuyện này với một bọn người đã khăng khăng với những quan điểm đối nghịch của họ, thì ông nghĩ họ có chịu nghe tôi không chứ?

MORE: Lẽ dĩ nhiên là họ sẽ không nghe, mà tôi cũng chẳng dám trách họ. Quả thực là nói những chuyện như thế, hoặc khuyên những điều mà mình biết là sẽ chẳng có ai chịu nghe thì chỉ vô ích mà thôi. Làm sao có ích được kia chứ? Làm sao có thể mong họ chấp nhận một đường lối tư tưởng hoàn toàn xa lạ và trái ngược với những xác tín sâu sắc của họ? Lối nói kiểu ấy có thể là rất hay trong một cuộc trò chuyện bạn bè, nhưng ở một cuộc họp nội các, nơi phải quyết định những chính sách quan trọng, thì kiểu triết lí ấy hoàn toàn lạc lõng.

RAPHAEL: Đó chính là điều mà tôi muốn nói - sự minh triết không có chỗ ở chốn công đường.

MORE: Mà nó cũng chẳng có chỗ cho trí tuệ và học vấn vốn chỉ biết nghĩ sao nói vậy bất luận trong hoàn cảnh nào. Nhưng cũng có một hình thức minh triết khác thuần hoá hơn, biết rõ hoàn cảnh, có ý thức nhập cuộc và biết thủ một vai trò thích hợp trong màn diễn hiện tại. Đó là thứ minh triết mà tiên sinh nên theo. Nếu không thì chẳng khác gì đang trong một màn hài kịch toàn những nô lệ ba lăng nhăng tự nhiên lại có một nhà hiền triết nhảy vào lên tiếng về những điều đại loại như những lời của Seneca khuyên nhủ Nero phải sống như một đấng minh quân chứ không nên làm bạo chúa vậy. Hiển nhiên là ta thà im lặng còn hơn là sắm vai nhầm vở kiểu râu ông nọ cắm cằm bà kia như thế. Bởi vì ngay cả nếu vai diễn bi hài ấy của ta có làm cho màn kịch ấy xôm trò được một lúc thì nó cũng vẫn lạc lõng và chắc chắn sẽ làm hỏng hết cả buổi diễn. Không nên thế. Hãy cố hết sức đóng góp cho vở kịch được thành công. Chớ nên làm hỏng nó chỉ vì ta tình cờ nhớ đến một vở khác mà ta thích hơn vậy.

Cái qui luật ấy đúng cho cả chính trị và chốn công đường. Nếu ta không thể xoá bỏ hết những tư tưởng sai trái, hoặc không thể giải quyết những tệ nạn mãn tính một cách hữu hiệu như mong muốn, thì đó cũng vẫn không phải là lí do chính đáng để ta treo ấn từ quan. Ta không nên bỏ mặc con tầu của mình trong bão tố chỉ vì không thể hô mưa gọi gió theo ý mình. Mặt khác, cũng không nên cố truyền bá những tư tưởng mới lạ hiển nhiên sẽ chẳng có chút thuyết phục nào đối với những người vốn đã có thành kiến chống lại chúng. Ta phải tìm cách tác động một cách gián tiếp. Ta phải đối nhân xử thế hết sức tế nhị, và cái gì mà ta không thể chấn chỉnh được thì hãy cố hạn chế tối đa những tác hại của nó mà thôi. Bởi lẽ đã nhân vô thập toàn thì sao có thể mong muôn sự hoàn thiện được. Và biết đến khi nào con người chúng ta mới có thể được hoàn thiện!

RAPHAEL: Có lẽ ưu điểm duy nhất của phương pháp ấy là tôi sẽ không hoàn toàn phát điên khi gắng sức chữa trị chứng loạn óc của người khác mà thôi. Nhưng nếu cho phép tôi nói thật, thì tôi sẽ đành phải nói những điều mà bạn nhất định sẽ phản đối đấy. Tôi không biết liệu một con người minh triết có được phép nói dối hay chăng, nhưng tôi thì chắc chắn là không. Hơn nữa, cho dù những điều tôi nói có thể làm họ khó chịu, nhưng chẳng có lí do gì để họ có thể coi đó là những điều bất thường đến mức độ khủng khiếp như thế. Nào tôi đã dám khuyên họ phải áp dụng những chế độ như trong nhà nước cộng hoà tưởng tượng của Plato, hoặc như của nước Utopia bây giờ đâu. Những chế độ ấy, trong khi rõ ràng là tốt đẹp hơn những chế độ của chúng ta, còn có thể làm họ thấy lạ lùng hơn nữa bởi chúng đều dựa trên công hữu chứ không phải tư hữu.

Tất nhiên là họ sẽ không thích các đề nghị của tôi rồi. Sau khi đã đắm đuối vào một dự án nào đó, hiển nhiên là họ rất ghét ai chỉ cho họ thấy những hiểm hoạ trước mắt và bảo họ hãy từ bỏ tất cả những cái đó đi. Nhưng ngoài chuyện ấy ra, có cái gì trong những điều tôi nói là không thể hoặc không nên đâu kia chứ? Nếu chúng ta không bao giờ nên nói bất kì điều gì có thể bị coi là bất thường vì sợ sẽ trở thành lố bịch, thì tốt hơn cả là hãy im thin thít, đừng nhắc lại cả những lời dạy của Đấng Christ nữa, ngay cả khi đang ở giữa một nước Cơ đốc giáo. Mà đó chính là điều mà Ngài ghét nhất. Chẳng phải Ngài đã bảo các tông đồ rằng những điều mà Ngài thì thầm vào tai họ sẽ phải được lớn tiếng rao giảng từ trên nóc nhà đó sao? Và hầu hết những lời dạy của Ngài còn trái với lệ thường hơn bất kì những gì mà tôi đề nghị, chỉ có điều là những tư tưởng ấy của Ngài đã được những nhà giảng đạo biến báo đi một cách thiên tài – mà chắc là ông bạn More đây cũng có dự phần vào việc đó!

‘Ta sẽ không bao giờ khiến được con người hành xử theo đúng với giáo lí Cơ đốc,’ chắc là những nhà giảng đạo ấy đã bảo nhau thế, ‘cho nên ta hãy tìm cách làm cho giáo lí Cơ đốc thích ứng với cách hành xử của con người vậy. Như vậy thì chí ít cũng còn có một liên hệ nào đó giữa hai bên.’

Nhưng tôi không thấy có tí ích lợi gì trong việc làm ấy của họ. Họ chỉ khiến cho người ta có khả năng phạm tội với một lương tâm thanh thản – và đó là tất cả những gì mà tôi có thể làm tại một cuộc họp nội các. Bởi lẽ tôi sẽ chỉ có thể hoặc là bỏ phiếu chống, tức là ngang với việc không bỏ phiếu, hoặc là bỏ phiếu thuận, tức là trở thành đồng loã và a dua với một lũ mất trí vậy.

Còn về cái mà bạn gọi là tác động một cách gián tiếp, và khi sự việc không thể chấn chỉnh được thì phải có giải pháp tế nhị để hạn chế tối đa tác hại của tình hình, quả thật tôi không hiểu như vậy là thế nào. Tại công đường, đã không thể giữ chính kiến của mình thì chỉ còn cách để mặc cho mọi người làm theo ý họ, cũng như là đồng loã mà thôi. Mà còn phải công khai ủng hộ những chính sách xấu xa, và phải chấp thuận cả những nghị quyết ma quỉ nhất. Nếu không tỏ rõ thái độ nhiệt tình ủng hộ những thứ đó, bạn sẽ bị coi là gián điệp hoặc thậm chí là một tên phản quốc. Bên cạnh đó, với một đám đồng sự như thế thì liệu bạn có cơ hội gì để làm được việc thiện cơ chứ! Bạn sẽ không bao giờ cải tạo được họ - mà họ thì hoàn toàn có khả năng tha hoá con người bạn, cho dù phẩm chất của bạn có tốt đẹp đến mấy chăng nữa. Đã cùng hội cùng thuyền với họ, bạn sẽ hoặc là mất hết nhân cách của mình, hoặc là sẽ dùng nhân cách ấy ra để che đậy cho những hành vi điên cuồng và xấu xa của họ mà thôi. Đấy, kết quả của cái phương pháp tác động gián tiếp ấy của bạn là như vậy đấy!

Plato đại nhân có một hình ảnh rất hay có thể lí giải tại sao một con người có lí trí và nhạy cảm nên tránh xa khỏi chính trường. Ông ta thấy mọi người đều đổ xô ra đường giữa lúc trời mưa và ai cũng ướt như chuột lội. Ông ta không thể thuyết phục họ trở vào nhà để được khô ráo. Ông ta biết nếu mình ra theo họ thì mình cũng bị ướt như vậy. Và thế là ông ta cứ ở trong nhà, và, vì không thể làm gì được trước sự điên rồ của mọi người, ông ta bèn tự an ủi mình rằng ‘Dù sao thì ta cũng không điên rồ như họ.’

Đó là một trong những trích đoạn ưa thích của tôi từ Utopia. Bạn có thể bảo rằng bạn vẫn chưa thấy được một câu trả lời cụ thể cho câu hỏi “liệu có thể giữ cho mình khô ráo khi đi giữa cơn mưa?” từ trích đoạn này, vì phần đầu của trích đoạn đưa ra một quan điểm, và phần sau là những luận điểm phản biện quan điểm đó. Nhưng với tôi, điều đó làm nên cái hay của Utopia. Bởi chẳng người nào, chẳng cuốn sách nào có thể bạn đưa ra một câu trả lời chính xác cho vấn đề của bạn cả, tất cả chỉ là “food for thoughts”. Bạn phải là người bóc tách từng lớp vỏ của “củ hành” và lựa chọn câu trả lời cho mình chứ không thể là ai khác, tuyệt đối không thể là ai khác! Cũng như không ai có thể thay ta sống cuộc đời của chính ta!

Một buổi sáng rảnh rỗi đọc lại “cuốn sách củ hành” Utopia, chợt thấy cuộc sống cũng là một củ hành. Đôi khi việc bóc “củ hành” ấy khiến mắt ta cay xè nhưng vẫn cố gắng bóc, vì ta thường tưởng tượng rằng đằng sau đó là một bữa ăn ngon. :-)